عباس قديانى

271

فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )

به تهران فرستاد تا به‌قول « دنيس رايت » سفير سابق انگليس در ايران و نويسندهء كتاب « انگليسها در ميان ايرانيان » بين ايرانيها و افغانها فتنه برانگيزد . در آن موقع افغانستان كشور مستقلى نبود و افغانها تا اين تاريخ از ايران تبعيت مىكردند . ولى با فقدان حكومت مقتدر مركزى در ايران در فاصلهء مرگ كريم خان زند و سلطنت آغا محمد خان قاجار و درگيريهاى داخلى و خارجى آغا محمد خان « زمان شاه » حكمران وقت افغانستان عملا از كسى فرمان نمىبرد و به ايالت پنجاب هند نيز نظر داشت . لرد « ولزلى » براى دفع شر او مىخواست شاه قاجار را ترغيب به حمله به افغانستان بنمايد و فرستادهء او به دربار فتحعلى شاه با چرب‌زبانى و وعدهء كمك انگليسها به توسعهء قلمرو حكومت ايران سرانجام موفق شد پادشاه قاجار را وادار به لشكركشى به افغانستان بنمايد . اين لشكركشى موقتا خطر تجاوز افغانها را به هند دفع كرد ، ولى پس از شكست زمان شاه ، برادرش محمود شاه جانشين او شد و عملا چيزى عايد ايران نگرديد . در سال 1800 ميلادى و به‌دنبال قدرت يافتن ناپلئون بناپارت در فرانسه انگليسها كه از جانب او احساس خطر مىكردند ، بر تلاش خود براى نفوذ در ايران افزودند و هيئتى را به رياست يك افسر سىسالهء انگليسى به نام « جان مالكوم » به ايران فرستادند . جان مالكوم كه بعدها به واسطهء خدمات خود به انگلستان به درجهء ژنرالى و لقب « سر » مفتخر شد ، مأموريت داشت كه يك قرارداد تدافعى با ايران منعقد سازد و از نفوذ و پيشرفت فرانسه در ايران جلوگيرى به عمل آورد ، زيرا فرانسويها در آن موقع تا مصر و سوريه پيش آمده بودند و اين خطر وجود داشت كه درصدد توسعهء قلمرو نفوذ و قدرت خود به‌سوى شرق برآيند . جان مالكوم در اوايل سال 1800 وارد بوشهر شد و پس از چهار ماه اقامت در بوشهر با عده‌اى در حدود پانصد نفر كه شامل هيئت انگليسى و سواران هندى و قريب سيصد خدمتكار ايرانى بود عازم تهران شد . در مسير بين بوشهر و تهران كه در حدود 1200 كيلومتر بود ، بيش از هزار چارودار ايرانى هم بار و آذوقهء اين عده را حمل مىكردند . مالكوم مقدار زيادى هدايا براى فتحعلى شاه و اطرافيانش همراه خود داشت كه با تقديم آنها به پادشاه قاجار و درباريان و حاجى ابراهيم خان اعتماد الدوله اولين صدر اعظم فتحعلى شاه توانست نظر موافق آنها را با امضاى يك معاهدهء سياسى و نظامى با انگليس جلب نمايد ، به‌موجب اين معاهده كه در 27 ژانويه سال 1801 بين حاج ابراهيم خان اعتماد الدوله و جان مالكوم به امضا رسيد ، ايران متعهد شد در برابر تجاوز احتمالى فرانسه به خاك ايران به كمك انگليسها مقاومت نمايد و در صورت تجاوز افغانها به هند براى كمك به انگليسها به افغانستان لشكركشى كند . ايران همچنين متعهد شد از اقامت و فعاليت فرانسويان در ايران جلوگيرى نمايد و انگلستان هم متقابلا متعهد گرديد كه در صورت تجاوز فرانسويان در ايران جلوگيرى نمايد و انگلستان هم متقابلا متعهد گرديد كه در صورت تجاوز فرانسويها يا افغانها به خاك ايران « تا حد امكان توپ و ساير تجهيزات جنگى با وسايل و خدمهء لازم در اختيار ايران قرار بدهد » و در صورت لزوم نيروهايى نيز براى جنگ با فرانسويها به ايران گسيل دارد . علاوه‌براين معاهدهء سياسى - نظامى يك معاهدهء بازرگانى پنج ماده‌اى هم بين ايران و انگليس به امضا رسيد كه به‌موجب آن انگليسها علاوه بر حفظ تمام امتيازات گذشته امتيازهاى جديدى نيز در ايران به دست آوردند . به بازرگانان انگليسى و هندى اجازهء اقامت و رفت‌وآمد در ايران داده شد و علاوه بر آن از